Yamanote và Shitamachi

Nếu có một tuyến tàu nào đó nổi tiếng và quan trọng hơn cả ở Tokyo thì đó chỉ có thể là tuyến Yamanote（山の手）. Tuyến tàu này chạy thành hình vòng tròn với bùng binh là khu vực hoàng cung, bao trọn những điểm trọng yếu trong nội đô của Tokyo, là tuyến tàu bận rộn nhất và cũng là một trong những tuyến có tỷ lệ tự tử thấp nhất tại Tokyo (surprise?).

Yamanote được xây dựng với mục đích ban đầu là vận chuyển vật liệu và hàng hóa, kết nối 3 tuyến riêng biệt đã sẵn có. Với hệ thống tàu chạy bằng hơi nước lúc bấy giờ, nó cần được đặt xa khu dân cư phía Đông Shitamachi – vốn đã quá đông đúc và vì thế cần được đặt về khu phía Tây thưa thớt – Yamanote – nơi mà hiện nay là khu mua sắm sầm uất Shibuya hay trung tâm hành chính chính trị ở Shinjuku thuở ban đầu chỉ là vùng dân cư vắng người.

Cái tên của tuyến Yamanote ra đời gắn liền với nơi đầu tiên mà nó được xây dựng.

Khu vực Yamanote này xưa kia tập trung những dinh thự của những quý tộc và samurai để tiện cho việc sống và phục vụ gần cung điện, những mảnh đất lớn bám theo địa hình, với vườn tược và cây xanh là đặc trưng của khu vực này. Nếu để ý kỹ, bản thân những tên gọi địa danh ở đây cũng gắn liền với nơi đồi cao được dùng làm nơi ngắm nhìn núi phú sỹ như Fujimizaka, Fujimigaoka etc.

Ở chiều ngược lại, Shitamachi（下町） – đúng với tên gọi của nó, là khu vực thành thị bên dưới phía Đông, nơi tập trung của những người dân thường, buôn bán và kinh doanh nhỏ lẻ sử dụng hệ thống kênh, sông ngòi dày đặc của Tokyo thời xưa để vận chuyển hàng hoá về phía Tây và vào trong nội đô.

Cần nói thêm rằng, Tokyo đã từng là một đô thị nằm trên sông, bộ mặt của Tokyo đã từng là mặt đứng của những ngôi nhà, hàng quán đổ bóng xuống mặt sông. Trải qua một thời kỳ phát triển bùng nổ của hệ thống giao thông nội đô, hệ thống mặt nước này hiện nay hầu như bị che phủ bởi mạng lưới đường trên cao dày đặc, những con phố dọc sông sầm uất thời Edo được thay bởi những nhà kho, bến bãi và các khu công nghiệp, huyết mạch của Tokyo – giao thông thuỷ đã được thay thế bởi giao thông đường bộ.

Việc mất đi không gian mặt nước có giá trị lịch sử và môi trường của Tokyo trong quá trình đô thị hoá cũng là điều tương tự đã và đang diễn ra tại sông Kim Ngưu và sông Tô Lịch ở Hà Nội.

Nói về đặc trưng của Shitamachi, đó là hệ đường ô cờ được quy hoạch thẳng và vuông góc, càng về sau, thay vì gộp lại thành một khu đất lớn để triển khai những dự án lớn, nó càng được chia nhỏ và phân tầng chủ sở hữu, tạo nên những ô block to với nhiều những ô block nhỏ bên trong.

Shitamachi là trái tim của Edo, cột mốc đường bộ số 0 tại Nihon Bashi, những cây cầu thép sử dụng kỹ thuật xây dựng của phương Tây bắc qua sông Sumida, công viên Ueno – một trong những không gian công cộng đầu tiên của Nhật Bản được xây dựng trong thời kỳ khai phá văn minh (文明開化) đều xuất hiện ở khu vực này.

Không phải quảng trường – không gian công cộng của phương Tây vốn không tồn tại trong truyền thống của Nhật Bản, bên chân cầu và các con phố ở Shitamachi mới là nơi cuộc sống cộng đồng diễn ra tại Edo. Ta có thể thấy các bản vẽ khắc họa khung cảnh lễ hội dưới chân cầu quanh đền Asakusa, hay những phiến đá tìm trẻ lạc đều được đặt quanh các khu vực đông người qua lại tại các chân cầu.

Ngày nay, những không gian đó được nhường chỗ cho các phương tiện cơ giới, các không gian sinh hoạt cộng đồng của người Nhật bị thu hẹp vào các con phố trong khu dân cư, các quảng trường công cộng trong các dự án của thành phố, hay những “pocket park” được sinh ra trong các dự án tái phát triển đô thị. Tokyo có thể dẫn đầu nhiều hạng mục nhưng có lẽ số lượng và chất lượng các không gian công cộng không phải là một trong số đó.

Sau trận động đất vùng Kanto năm 1923, khu vực Shitamachi chịu tổn thất nặng nề, dẫn đến một lượng lớn dân cư di chuyển về phía Tây thành phố nơi có địa hình cao và vững chãi hơn, tạo nên làn sóng hình thành các khu trung tâm mới như Ikebukuro, Shinjuku hay Shibuya. Và khi mỹ ném bom phá hủy gần như toàn bộ Shitamachi, khu vực này mất hoàn toàn vị trí trung tâm về tay khu phía Tây Yamanote.

Do vậy không phải ngẫu nhiên mà phần lớn các khu cao ốc tại Tokyo ngày nay được tập trung hết về hướng Yamanote nơi đã có sẵn những mảnh đất lớn, không chịu nhiều ngập lụt, ít chủ sở hữu chồng chéo và nằm trong tay những gia đình có thế lực là con cháu của những quý tộc và samurai trong chế độ cũ.

Trong khi đó khu vực dân cư Shitamachi, ngoài khu vực ga Tokyo và Ginza – nơi có vị trí đắc địa án ngữ ngay trước cổng chính của hoàng cung – phát triển mạnh mẽ thành khu phố tài chính và thương mại, khu phía đông hướng về sông Sumida vẫn tiếp tục là một khu vực “phía bên dưới”, chỉ khác rằng nếu ngày xưa nó có thể là một khu vực để vua quan trốn ra ngoài chơi (Yoshiwara – phố đèn đỏ thời Edo cũng nằm tại khu vực này) như ta thường thấy trong phim, thì nay chủ yếu trở thành một khu vực mang nhiều tính hoài cổ với Tokyo hơn.

Trái tim của Tokyo đã từng một thời nằm ở phía Đông, nơi những con phố buôn bán sầm uất, lễ hội bên chân cầu tại Asakusa, Ryogoku, nơi cột mốc số 0 được đặt tại Nihonbashi trung tâm của Shitamachi thời Edo, nhưng nay đã được chuyển về phía Tây với các khu trung tâm mới nổi như Shinjuku và Shibuya, và đang có xu hướng tiếp tục chuyển dịch về phía nam khi mà Shinjuku hay Shibuya đã và đang quá tải.

Với một xã hội đang ngày càng được số hoá như hiện nay, ngày càng có nhiều doanh nghiệp cho nhân viên làm tại nhà, giảm bớt chi phí thuê văn phòng, vai trò của những văn phòng vật lý đang giảm sút, những không gian làm việc nhỏ, thân thiện có tính cơ động cao đang lên ngôi, khái niệm “trung tâm” đang chuyển từ không gian vật lý sang không gian số, các tòa nhà trụ sở dần mang tính biểu tượng hơn là không gian làm việc chính cho nhân viên, biết đâu trong tương lai trái tim của Tokyo có thể lại dịch chuyển một lần nữa.

– Tuan Nguyen Quang –