Chuyển hoá luận là một trong những luồng tư tưởng về kiến trúc lớn nhất của thế kỷ 20.
Nó xuất hiện trong một thế kỷ vốn đã tồn tại rất nhiều những trào lưu, hội nhóm và các cuộc vận động về kiến trúc. Khi mà toàn cầu hoá chưa xuất hiện một cách rõ ràng, ý tưởng về việc sử dụng sức mạnh của kiến trúc để định hình tương lai vẫn còn vô cùng mạnh mẽ (khác với ngày nay là sử dụng sức mạnh của công nghệ thông tin).
Đây là cuộc hành trình kéo dài hàng chục năm và được sáng tạo bởi rất nhiều các kiến trúc sư khác nhau, bài tổng hợp có thời lượng tương đối dài nhưng cũng chỉ tóm lược được một phần rất nhỏ.
Hãy cùng điểm qua những đồ án nổi bật của trào lưu này và xem những di sản mà nó để lại là như thế nào nhé.
Bắt đầu -1960
Như đã giới thiệu tại bài tổng quan, giống như khái niệm Wabisabi được sinh ra để đối chọi với chủ nghĩa hoàn hảo (Perfectionism) của phương Tây tràn vào Nhật sau cải cách Minh Trị. Vượt qua lối kiến trúc của chủ nghĩa đế quốc bị ghẻ lạnh sau chiến tranh và chủ nghĩa hiện đại đang thịnh hành lúc bấy giờ, việc ra đời của chuyển hoá luận dường như là câu trả lời cho câu hỏi: Bản sắc của kiến trúc Nhật Bản thời hiện đại là gì.
Bắt đầu bằng những đồ án quy hoạch và các nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử, giới kiến trúc Nhật Bản nhận ra rằng giá trị truyền thống của họ không nằm ở những công trình biểu tượng to lớn mà nằm ở những không gian nhỏ gọn có tính chuyển đổi hoà hợp với tự nhiên, không nằm ở những quảng trường được quy hoạch đăng đối với vẻ ngoài chỉnh chu về mặt đứng của các công trình bao quanh, mà nằm ở sự lộn xộn hữu cơ cùng với tỷ lệ nhỏ gọn phù hợp với con người.
Một đất nước vốn quá quen với việc xây lại, thay mới những phần hỏng hóc sau thiên tai, việc xây những thứ to lớn đồ sộ để rồi đổ vỡ sau đó vài năm chưa bao giờ là điều được ưu tiên.
Với nền tảng suy nghĩ đó, vào những năm 1960, một nhóm các kiến trúc sư đã nhen nhóm những ý tưởng về thành phố của tương lai mà ở đó các công trình có khả năng thay đổi, đáp ứng với sự tăng trưởng của thành phố cũng như của môi trường xung quanh nó như những tế bào trong một cơ thể sống.
Nhân sự kiện hội nghị thiết kế quốc tế được tổ chức tại Nhật Bản năm 1960, Chuyển hoá luận (Metabolism) chính thức được đề xướng với vai trò tiên phong của Kurokawa Kisho, Kikutake Kiyonori, Maki Fumihiko cùng nhiều kiến trúc sư khác dưới sự ảnh hưởng mạnh mẽ của người thầy, người cố vấn Tange Kenzo.
Isozaki Arata – người đạt giải Pritzker năm 2019, dù chưa bao giờ tự nhận mình là một thành viên của nhóm, nhưng những công trình của ông thì cho ta thấy nó ít nhiều bị ảnh hưởng bởi tinh thần của cuộc vận động, bản thân ông cũng đã tham gia thiết kế các khối nhà trên không trong đồ án quy hoạch Tokyo 1960 của phòng thí nghiệm Tange Kenzo.
“Chúng tôi quan niệm xã hội loài người là một tiến trình phát triển liên tục từ cấp nguyên tử đến cấp cao hơn như các hành tinh.
Lý do chúng tôi chọn một từ mang tính sinh học như Chuyển Hóa Luận là bởi vì chúng tôi tin rằng, thiết kế và công nghệ nên biểu hiện sức sống của con người.
Chúng tôi không thụ động tiếp nhận quá trình tự nhiên này trong thiết kế mà cố gắng thúc đẩy nó một cách tích cực thông qua các đề xuất của chúng tôi.
Thông qua dịp này, chúng tôi, những kiến trúc sư đề xuất tư tưởng chuyển hóa luận dưới dạng quy hoạch đô thị, nhưng trong tương lai sẽ có sự tham gia của nhiều lĩnh vực như nhà thiết kế, nghệ sĩ, kỹ sư, nhà khoa học và chính trị gia trong từng lĩnh vực đã được lên kế hoạch, chúng tôi sẽ là những người tiên phong và chuẩn bị nền tảng cho cuộc hội ngộ này.
– Lời nói đầu của bản thảo giới thiệu về Metabolism tại hội nghị năm 1960 –
Chuyển hóa luận đã đề xuất những ý tưởng kỳ diệu và mới mẻ ở thời điểm đó, như những đô thị nổi tự cung tự cấp nằm ngoài vịnh Tokyo, thành phố được kết nối bởi những con đường cao tốc đâm xuyên qua các toà nhà cao tầng được lắp ghép bởi các căn hộ module gắn vào các lõi giao thông thẳng đứng như những cái cây, có thể được thay thế như những tế bào khi cần thiết.
Tất nhiên những ý tưởng đó không xuất hiện một cách đột nhiên, mà nó được manh nha từ lâu bởi nhóm kiến trúc sư có cùng chung suy nghĩ. Mỗi người trong số họ có cách suy nghĩ về chuyển hóa luận riêng, nhưng tựu chung đều có xuất phát điểm từ vòng diệt vong và tái sinh trong mỹ học Châu Á, được thể hiện rõ nhất qua quá trình xây dựng thần cung Ise.
Một trong những thời điểm được coi là khởi đầu cho cuộc vận động này là đồ án quy hoạch cung tưởng niệm hòa bình Hiroshima của Tange Kenzo. Theo sau đó, lần lượt Kurokawa, Kikutake cũng ghi dấu ấn với các đồ án cả trên giấy lẫn thực tế.
Thời gian này Fumihiko Maki đang theo học tại khoa thiết kế của trường đại học Harvard, ông cũng có những nghiên cứu làm nền tảng cho “Thể tập hợp” 1964 (集合体 – Group form) một đóng góp về lý thuyết quan trọng cho chuyển hóa luận và được ông hiện thực hóa qua công trình Hillside Terrace nổi tiếng của mình.
Phát triển 1960 –
Vực dậy sau đống đổ nát của chiến tranh và nhanh chóng đưa đất nước phát triển kinh tế một cách thần kỳ, thời kỳ này người Nhật không có gì ngoài niềm tin mạnh mẽ vào tương lai. Tất cả những ý tưởng về thành phố tương lai mà nhóm chuyển hoá luận đưa ra được tiếp thu một cách tích cực, những người làm ra nó được tung hô như những anh hùng của thời đại mới, khi tạo bộ mặt đô thị mới cho Nhật Bản.
Ý tưởng của cuộc vận động này được hiện thực hoá bằng những project và các thử nghiệm về kiến trúc ở rất nhiều các quy mô khác nhau, trải dài từ các dự án nhà ở đến quy hoạch tái cấu trúc toàn thành phố.
Đồ án quy hoạch Tokyo 1960 có thể coi là thời điểm tập hợp của các kiến trúc sư trong nhóm và là điểm khởi đầu cho các dự án cụ thể hơn trong thời kỳ sau.
Đồ án quy hoạch Tokyo 1960 là đồ án tổng hợp mang tính độc nhất, có quy mô lớn nhất, với Tange là người chủ trì và các kiến trúc sư trong nhóm Metabolism đảm nhiệm các phần khác nhau trong dự án.
Đồ án vẽ ra một Tokyo trong tương lai với một trục đô thị hoàn toàn mới, khác với mô hình hướng tâm với tâm điểm là hoàng cung sẵn có. Tange cho rằng, Tokyo trong tương lai cần phải có một trục xương sống mới, và các hoạt động chính trị, kinh tế sẽ xoanh quanh trục xương sống này. Trục xương sống mới này sẽ kéo dài từ trung tâm hiện tại là hoàng cung, Ginza xuyên qua vịnh Tokyo và kết thúc tại Kisazaru-Chiba.
Hay nói cách khác, một thành phố mới với 1,5 triệu căn hộ, dân số 5 triệu người sẽ được thiết lập tại vịnh Tokyo.
Đồ án là kết tinh của hầu như tất cả những ý tưởng, tinh thần của chuyển hóa luận. Quy hoạch trục đô thị của Tange, Capsule của Kurokawa, thành phố nổi của Kikutake, các tòa được đặt nối nhau trên những lõi kết cấu lớn của Isozaki etc. Tange đã khéo léo bố trí các học trò của mình đảm nhận những phần mà họ có hứng thú và cảm thấy giỏi nhất.
Quy hoạch Tokyo 1960 dù là một đồ án quy mô rất lớn (có thể coi là một trong những đồ án lớn nhất được thực hiện cùng thể loại) nhưng lại có mức độ hoàn thiện từ tổng thể đến chi tiết rất cao, khi ngoài kiến trúc, nhóm của Tange cũng đề xuất các giải pháp về kết cấu hạ tầng, kinh tế, quỹ đất và quy trình thực hiện đồ án trong hàng chục năm, làm cho nó trở thành một trong những đồ án quy hoạch tổng thể có giá trị thực tiễn (về lý thuyết) và đáng chú ý nhất của thế kỷ 20.
Các kiến trúc sư, đặc biệt là Isozaki Arata muốn tạo nên một không gian đô thị hoàn toàn mới phía bên trên không phụ thuộc vào những gì xảy ra bên dưới.
Tabula rasa (sự vắng mặt của các ý tưởng được định trước, hay nói đơn giản là tờ giấy trắng) là từ thường được sử dụng khi nhắc về “miếng đất” phía bên trên này. Nó hoàn toàn tách biệt với context sẵn có ở dưới mặt đất (lịch sử, kinh tế, văn hóa etc) nên ta có thể tùy ý sáng tạo với nó.
Một điểm khá thú vị của các đồ án trong cuộc vận động chuyển hoá luận, đó là các công trình thường được đặt lên phía trên các cây cột, giải tỏa không gian phía dưới cho giao thông và các hoạt động công cộng khác. Không rõ đặc điểm này được hình thành tử luận điểm Piloti của kiến trúc hiện đại, hay hình dáng vươn lên của một cái cây như chủ đề mà chuyển hóa luận muốn nhấn mạnh.
Cao trào -1970-
Các công trình, dự án, các bài luận và các cuốn sách về chuyển hoá luận diễn ra trong suốt thập niên 60 được kết tinh tại triển lãm quốc tế Expo 1970 tạo Osaka, đây là đỉnh cao của cuộc vận động và cũng là nơi đưa tên tuổi của các kiến trúc sư của nhóm đến với thế giới.
Expo Osaka 1970 với chủ đề là “Tiến bộ và hòa hợp cho nhân loại”. Một lần nữa, Tange Kenzo là người đảm nhận quy hoạch tổng thể và chủ trì thiết kế kiến trúc cho vòm không gian lớn nơi tổ chức các sự kiện chính của triển lãm quốc tế. Cùng tham gia với Tange là 12 kiến trúc sư khác của Nhật đảm nhận xây dựng các Pavillion.
Khác với các cuộc vận động về kiến trúc khác trong thế kỷ 20 như Team X của các kiến sư Châu Âu, các kiến trúc sư của nhóm chuyển hóa luận không bị gò bó trong cách thể hiện, họ có thể diễn giải ý nghĩa chuyển hóa luận tùy ý theo cách của mình.
Do vậy dù chủ đề và mục đích của Expo 1970 không có nhiều sự liên quan đến chuyển hóa luận, dưới sự cố vấn và giúp đỡ của Tange Kenzo, cùng sự hậu thuẫn từ phía các công ty Nhật Bản, Kurokawa, Kikutake, Isozaki Arata – nhóm kiến trúc sư nòng cốt của chuyển hóa luận đã mang đến triển lãm rất nhiều những công trình có cá tính của riêng mình nhưng cũng đồng thời có rất nhiều điểm chung với tinh thần của nhóm.
Đã nửa thế kỷ trôi qua nhưng hình ảnh lễ hội dưới chân tháp mặt trời kỳ dị của Okamoto Taro chưa bao giờ làm cho người ta thôi phấn khích. Ảnh hưởng sâu rộng và di sản của sự kiện này trong văn hoá đại chúng có thể được nhìn thấy ở rất nhiều khía cạnh như phim ảnh, truyện tranh etc.
Lan toả 1970-
Sau khi tạo được tiếng vang lớn tại Expo 70, nhóm kiến trúc sư của metabolism sau đó thực hiện nhiều dự án không chỉ tại Nhật mà còn trên khắp thế giới với những ý tưởng chuyển hóa luận được đặt vào công trình ở nhiều dạng hình thái khác nhau. Tange Kenzo với quy hoạch thành phố Skopje ở Macedonia, Fumihiko Maki với Republic Polytechnic ở Singapore, Nakagin Capsule của Kurokawa, Aquapolis phục vụ cho sự kiện Expo Okinawa 1975 của Kikutake etc.
Di sản
Ngày nay, sức sống và sự năng động của thời kỳ bùng nổ kinh tế có vẻ như đang bị bão hoà trong kỷ nguyên số, khi thế hệ các kiến trúc sư mới của Nhật chọn cho mình một con đường thầm lặng hơn các thế hệ trước, khi mà tình hình kinh tế ảm đạm của Nhật cùng sự lên ngôi của các văn phòng tư vấn quy mô lớn dần xoá đi dấu ấn cá nhân của các kiến trúc sư trong các công trình.
Các kiến trúc sư Nhật Bản ngày nay thay vì ngồi vẽ giấc mơ về tương lai, họ phải tập trung vào giải quyết những vấn đề xã hội đang tồn tại ngay trước mắt đó là tình trạng già hoá dân số, sự biến mất nhanh chóng của các cộng đồng dân cư vùng nông thôn, sự mất kết nối giữa con người và giữa các thế hệ trong xã hội. Sẽ không quá khi nói rằng thế hệ 1970 xây, còn thế hệ ngày nay sửa. Mặc dù vậy vẫn xuất hiện đâu đó những đồ án về tương lai mang âm hưởng của chuyển hoá luận.
Kể từ khi Pruitt-Igoe (một khu nhà ở đô thị cho người thu nhập thấp tại Missouri – Mỹ, nhanh chóng xuống cấp sau khi hoàn thành vào năm 1952 và trở nên nổi tiếng trên toàn thế giới vì nghèo đói, tội phạm và sự phân biệt chủng tộc, trở thành biểu tượng thất bại của việc đổi mới đô thị, hoạch định chính sách công và nhà ở công cộng) bị giật sập, trải qua nửa thế kỷ phát triển về lý thuyết của ngành quy hoạch đô thị, ngày nay các đô thị được hình thành với sự tham gia của rất nhiều người chứ không còn xuất phát từ một ý tưởng độc nhất của một kiến trúc sư nào đó. Những đồ án quy hoạch tổng thể cả một thành phố dưới tên một người hay một nhóm người đã không còn xuất hiện, các đồ án concept về thành phố tương lai thường là các thành phố nổi hay tại những nơi không có context cụ thể – nơi các kiến trúc sư có thể tự do tạo dựng mọi thứ từ con số 0.
Dù vậy, tinh thần và sức sống của thời đại “mộng mơ” vẫn còn len lỏi trong các trường đại học và đô thị Nhật Bản, tiếp lửa cho những thế hệ kiến trúc sư tiếp theo, như một kiến trúc sư nổi tiếng của Nhật (sr người viết đã quên mất tên) đã từng so sánh thời kỳ của chuyển hoá luận với thời đại ngày nay:
‘’Thời đại của chúng tôi chẳng có gì ngoài những giấc mơ, thời đại của các bạn chẳng có gì ngoài những niềm hy vọng’’
– Tuan Nguyen Quang –
teocu.com 