Một vòng quanh Tokyo (1)

Hồi còn đi học mình dành kha khá thời gian dạo quanh Tokyo, cốt là để tìm đến những công trình kiến trúc nổi tiếng có hoặc không có địa chỉ cụ thể trên sách, nhưng lý do chủ yếu là vì rảnh. 

Điều thật sự hớp hồn mình trong những chuyến đi không phải là bản thân công trình kiến trúc mình tìm kiếm mà lại là những điều tìm thấy ở ven đường, những góc phố nhỏ rợp bóng cây, những chậu cây trang trí bên cạnh những chiếc xe đạp hỏng để ngoài hiên nhà, hay chỉ đơn giản là vài con mèo béo nằm phơi nắng bên vệ đường.

Tất cả đã tạo nên những nét đặc trưng rất riêng của Tokyo mà nếu như chỉ chăm chăm đi đến đích, chắc hẳn mình đã bỏ qua rất nhiều điều thú vị. 

Bài viết là sự tổng hợp những điều cóp nhặt ven đường, và sẽ được chia làm nhiều phần, vì chừng nào mình còn ở đây thì mình luôn hy vọng sẽ tìm được thứ mới để viết, chứ biết hết rồi thì chả còn gì vui.

———————————————————————————-

1. Những kẽ hở

Trước hết ta hãy nhìn vào bản đồ cổ thời Edo và một bản đồ cùng thời kỳ tại Châu Âu để hiểu nguồn gốc hình thành và tư duy trong không gian đô thị của người Nhật

Có thể thấy, đối lập với phương Tây, nơi mà các công trình và hình dáng của nó được ký hiệu một cách rõ ràng, bản đồ Edo chỉ ghi chép hình dáng khu đất, địa danh hoặc chủ hữu, vì thảm hoạ và thiên tai luôn thường trực rình rập, thứ trường tồn duy nhất là hình dáng khu đất chứ không phải bản thân các công trình.

Về cơ bản, một căn nhà ở Nhật trượt giá không khác nhiều so với các dạng hàng hóa khác. Trung bình, giá trị một căn nhà sẽ bị mất hoàn toàn sau 20 năm, và vòng đời trung bình một căn nhà chỉ vào khoảng 30 năm, dẫn đến việc sống cố định trong một căn nhà (thường là được mua từ các khoản vay dài hạn) cũng giống như chế độ tuyển dụng suốt đời của các công ty Nhật, nên người Nhật gần như không có ý định xây nhà giữ giá để bán như tại các quốc gia khác.

Do vậy sẽ không phải là điều bất ngờ khi người ta cố xây một công trình thỏa mãn cá tính, cái tôi của bản thân nhất có thể để “ở cho sướng cái thân” vì đằng nào ở xong cũng chẳng bán được cho ai, công trình lúc này trở thành một thực thể được thay đổi theo chu kỳ chứ không phải dạng tài sản truyền đời con cháu như nhiều quốc gia khác.

Chu kỳ xây dựng nhanh chóng này tạo nên một mảnh đất màu mỡ cho các kiến trúc sư thử nghiệm những ý tưởng mới về không gian trong hạng mục thiết kế nhà ở cá nhân (điều mà thường chỉ xảy ra ở một bộ phận nhỏ những người giàu có tại các quốc gia phương Tây) và gián tiếp tạo nên những “kẽ hở” giữa các công trình.

Mặt khác, hầu như tất cả các công trình ngày trước đều được xây bằng gỗ nên càng cách xa được chút nào, càng đỡ bị vạ lây khi xảy ra hoả hoạn. Cộng dồn các yếu tố truyền thống và hiện tại lại, ta có các công trình được xây theo xu hướng không chạm ranh giới, cách nhau một khoảng nhất định để phòng hỏa, thông gió, không đụng chạm hàng xóm để dễ dàng thay đổi khi cần thiết.

Điều này được tiếp tục được kế thừa và phản ánh trên luật xây dựng hiện hành khi về cơ bản trong phân vùng nhà ở, mỗi công trình phải cách chỉ giới xây dựng tối thiểu là 0.5m, và 2 công trình cách nhau ít nhất 1m trở lên, tạo ra những kẽ hở trong khu vực dân cư (dĩ nhiên không phải tất cả các công trình tại Tokyo đều tuân theo nguyên tắc này, do có nhiều luật bổ trợ, nhiều vùng phân khu chức năng riêng có quy chế riêng biệt, và vô vàn các trường hợp ngoại lệ khác).

Lúc này một công trình được suy xét như một khối lập thể đa chiều chứ không phải một diện duy nhất tiếp giáp với đường giao thông như tư duy “mặt tiền” nhà ống tại các đô thị ở Việt Nam.

Những “kẽ hở” này tồn tại đặc biệt nhiều tại những khu dân cư lâu đời của Tokyo, trở thành nơi tham quan thú vị cho những vị khách du lịch tò mò và tọc mạch (như mình) và là cơn đau đầu cho những nhà quản lý đô thị, vì quá hẹp và cũ nên gây khó khăn cho việc phòng cháy và ứng phó thảm họa tự nhiên.

2. Những lỗ rỗng

Quá trình quy hoạch và thiết kế một công trình tại Tokyo, đặc biệt là các công trình thương mại, công cộng thường có sự tham gia của rất nhiều bên: thiết kế, thi công, chủ đầu tư, chính quyền và cả người dân etc… nên không có gì lạ khi nhiều công trình dù là của tư nhân vẫn có những lối đi đâm xuyên qua công trình để kết nối đến các con phố nằm ở mặt sau.

Những lỗ rỗng đâm xuyên qua các công trình thường là kết quả của ý tưởng gìn giữ cấu trúc đô thị cũ của các kiến trúc sư (bảo tồn đường hiện trạng dù có xây công trình mới có quy mô lớn đè lên) hoặc dựa trên sự góp ý của chính quyền và cộng đồng dân cư, muốn có một lối đi tiện lợi cho người dân sinh sống trong khu vực.

Thực tế người viết từng tham gia một dự án thiết kế chung cư cao cấp tại Daikanyama, một khu vực khá sang chảnh của Tokyo. Tất cả các bước thiết kế đều phải được thông qua bởi hội đồng cư dân để đảm bảo công trình không phá vỡ cảnh quan và làm giảm giá trị chung của khu vực.

Thậm chí dự án còn được (bị) yêu cầu mở lối đi cho người dân trong khu vực tự do đi qua như một cách gia tăng năng lực kết nối của toàn khu. Yêu cầu này dĩ nhiên đã được từ chối khéo vì dù sao đây cũng là một dự án nhà ở cao cấp nên cần đảm bảo một sự riêng tư nhất định cho những người sinh sống tại đó.

Vậy nên hình dáng một công trình ở Nhật không hoàn toàn do kiến trúc sư thiết kế mà đó là sự tổng hòa góp nhặt theo thời gian của rất nhiều những bàn tay vô hình khác trong quá trình thiết kế và thi công công trình.

Những lỗ rỗng (hay luồng di chuyển) này không chỉ tồn tại ở phần đặc (công trình) mà còn có mặt ở phần rỗng (không gian công cộng), pocket park và những công viên tuyến tính là nơi có thể dễ dàng thấy được điều này.

Cứ như vậy, Tokyo là một dòng chảy thông suốt không ngừng về sự di chuyển của người và các điểm nhìn, khiến cho sự khám phá trở nên vô tận nếu ta thật sự dành thời gian đi bộ qua các khu vực trong thành phố

3. Chồng lấn

Tokyo có dân số bằng một quốc gia trung bình (9 triệu người tại vùng trung tâm, 38 triệu người trên toàn vùng thủ đô, tương đương với Canada và gần gấp đôi bán đảo Scandinavia) chồng lấn và cộng sinh là một điều tất yếu phải và cần được xảy ra.

Để một siêu đô thị như Tokyo có thể vận hành trơn tru, các công trình hạ tầng kỳ vĩ nhiều tầng lớp đóng một vai trò vô cùng quan trọng bên cạnh các yếu tố về văn hóa và con người. 

Nhà ga là không gian đời sống quan trọng bậc nhất của người dân Tokyo, khi có tới 66% dân số sử dụng tàu điện để đi làm và đi học, trong khi phương tiện cá nhân là ôtô chỉ chiếm 3%, lẽ dĩ nhiên không gian phụ trợ và khu vực xung quanh các nhà ga dù là ngầm hay trên mặt đất cũng trở nên vô cùng quan trọng.

Đơn cử, ga Shinjuku tại trung tâm Tokyo có 2 tầng nổi, 7 tầng ngầm, 53 sân ga, hơn 200 lối ra, 12 tuyến tàu điện chồng lấn nhau hoạt động, có lưu lượng người sử dụng mỗi ngày vào khoảng 3,5 triệu lượt (gần bằng dân số của thành phố Yokohama), và là nhà ga bận rộn nhất thế giới.

Hệ thống tàu điện chằng chịt trên cao – mặt đất – ngầm, này đã giúp giải phóng lượng người đi lại cực lớn, giống như một trái tim khỏe mạnh bơm máu đi khắp nơi để nuôi sống cơ thể. Tắc đường đương nhiên vẫn xảy ra tại những khung giờ cao điểm, nhưng tựu chung, hình ảnh quen thuộc vẫn là những nhân viên nhà ga nhồi nhét khách vào các toa tàu, chứ không phải mọi người chen chúc trên các phương tiện giao thông cá nhân ngoài đường phố. Tokyo đã chọn cách thứ nhất, và đến nay nó vẫn chứng tỏ sự hiệu quả của mình.

Sau 1965, nhà ở tập thể bắt đầu được xây dựng ồ ạt để đáp ứng cho một lượng lớn dân cư đổ về Tokyo để lao động, các khu đất bị phân chia nhỏ hơn do mật độ cư trú gia tăng làm giảm chất lượng môi trường sống. Một trong những giải pháp được đưa ra vào thời điểm đó là gia tăng thêm diện tích đất bằng cách làm các mặt sàn nhân tạo ở phía bên trên (人工地盤), hạn chế tối đa việc tác động vào mặt bằng tự nhiên ở bên dưới.

Nếu nhìn các đô thị ở vùng trũng không đủ độ dốc để thoát nước như Hà Nội hoặc Tp HCM, cách tiếp cận có phần phức tạp và tốn công này đã tạo nên một Tokyo bền vững với sự cộng sinh hài hòa giữa địa hình tự nhiên và các công trình nhân tạo.

Dựa trên concept của Tange Kenzo và Asada Takashi vào năm 1962 về một khu nhà ở tập thể được đặt trên các hàng cột – vốn là đề tài ưa thích của các kiến trúc sư trong cuộc vận động chuyển hóa luận (xem bài trước), Otaka Masato – một kiến trúc sư nổi tiếng khác trong nhóm chuyển hóa luận đã hiện thực hóa ý tưởng này vào năm 1968 với công trình nhà ở Sakaide.

Lần đầu tiên đất nhân tạo trên không (人工地盤) được hiện thực hóa và nó đã góp phần thay đổi đáng kể không chỉ kiến trúc mà bộ mặt đô thị Nhật Bản sau này.

Sẽ không phải lạ lùng lắm nếu có một phòng triển lãm tranh, tiệm cắt tóc, tiệm bánh bên trong nhà ga, sân Tennis hay Futsal trên nóc các khu mua sắm, nghĩa địa bên trên đường cao tốc, bãi đỗ xe quấn quanh tòa nhà etc … Tất cả những sự kết hợp kỳ dị mà ta có thể tưởng tượng đều có tại Tokyo. Sự chồng lấn này tăng hiệu quả sử dụng của đô thị lên gấp nhiều lần, khi mọi người có thể mua sắm đủ thứ chỉ bằng cách di chuyển một quãng ngắn hoặc lên xuống cầu thang, thay vì phải lái xe di chuyển sang một zone có công năng khác như tại Mỹ.

Sự chồng lấn này được thể hiện rõ nhất ở công năng của các công trình. Nếu để ý trong quá trình dò dẫm ở Tokyo, ta sẽ bắt gặp vô số sự kết hợp mà có lẽ chỉ có thể thấy ở Nhật.

Người Nhật nổi tiếng với sự cứng nhắc và nguyên tắc, nhưng miễn là lách luật một cách hợp pháp, người ta có thể xây, kết hợp và chồng chéo mọi thứ ở đây.

Ví dụ, luật quy hoạch cho phép san sẻ phần không gian phía trên cho các công trình bên cạnh, đặc biệt với những công trình di sản quốc gia, được bảo tồn và không có nhu cầu xây mới trong tương lai, phần diện tích công trình đáng lẽ được xây vào vị trí đó sẽ được bán lại cho các công trình xung quanh, khiến cho các công trình di sản đã thấp lại càng thấp, và các công trình cao tầng mới xây lại càng cao hơn tạo nên hình ảnh đối lập giữa truyền thống và hiện đại vẫn thường được thấy tại Tokyo

Ga Tokyo là ví dụ điển hình và là trường hợp mẫu cho ra đời bộ luật linh động này.

Tất cả những sự chồng lấn này kết hợp với một vùng địa hình lồi lõm mang lại những điểm nhìn hết sức thú vị cho Tokyo

———————————————————————————-

Như mọi khi, Tokyo là một đô thị rất lớn, siêu lớn, lớn nhất thế giới về dân số và nhiều chỉ số khác, vậy nên để gom hết những gì xảy ra tại Tokyo vào một vài con chữ chỉ là điều tưởng tượng. Hy vọng đây sẽ là khởi đầu cho một series dài kỳ viết về Tokyo trong thời gian tới.

– Tuan Nguyen Quang –