Sau 2 bài hơi khô khan, lần này chúng ta sẽ đến với một thứ lãng mạn và thơ thẩn hơn một chút, đó là những con dốc và những bậc cầu thang, bài viết sẽ chỉ có một chương, được chia làm 2 phần để người viết có thể lan man về những câu chuyện bên lề không liên quan được nhiều hơn.
————————- 7. Những nếp gấp trong đô thị (1) ———————–
Roland Barthes trong cuốn sách kinh điển 「Empire of signs」xuất bản năm 1970 đã miêu tả Tokyo là thành phố có chỉ có một trung tâm, nhưng trong trung tâm đó hoàn toàn trống rỗng. Tất cả đời sống rực rỡ của một siêu đô thị hàng chục triệu người đều xoay quanh một khoảng không im lặng giữa lòng thành phố – là nơi ở của một người mà chẳng ai biết mặt, cũng chẳng bao giờ gặp (ở thời điểm thập niên 60 của thế kỷ trước) – một khoảng không lớn nằm chính giữa đô thị, bẻ cong mọi tuyến đường hướng về phía nó. “The sacred nothing” – khoảng trống linh thiêng – trung tâm của Tokyo tồn tại như một khái niệm trong đầu của người dân, hơn là một không gian vật lý cụ thể như quảng trường hay nhà thờ tại các thành phố của phương Tây.
Cụ Maki Fumihiko – người thứ hai của Nhật đoạt giải Priztker, trong cuốn 「見えがくれする都市」xuất bản năm 1980 cũng miêu tả Tokyo như một thành phố thiếu khái niệm trung tâm, ít quan tâm đến tổng thể, kế thừa trung thực địa hình của Edo với vô vàn nếp nhăn「しわ」Shiwa và nếp gấp「ひだ」Hida – giống như váy của một cô gái vậy. Một cách ví von sinh động và dễ hiểu về địa hình của Tokyo.
Khác với những thành phố nằm trên vùng đồng bằng rộng lớn của phương Tây, các thành phố và làng mạc ở Nhật được hình thành trên nền địa hình với hơn 70% là núi đồi, tỷ lệ những khu vực có thể xây dựng đô thị là 33%, so với 88%, 71% ,68% lần lượt của các nước Anh, Pháp, Đức. Chính những đặc điểm địa hình lắt léo và hiểm trở này đã tạo ra những luồng di chuyển liên tục bị bẻ gãy, khó có khả năng tạo ra sự trung tâm so với những vùng đồng bằng và bình nguyên phẳng lặng ở Châu Âu.
Fumihiko Maki cho rằng, chính những đặc trưng không gian này của Tokyo và cũng như tại rất nhiều khu vực khác của Nhật đã tạo nên「奥の思想」oku no shisou – 「Tư tưởng hướng vào trong」, với mọi thứ dường như được sắp đặt và bố cục trong một không gian bất đối xứng với những đường di chuyển lắt léo để dẫn lối đi vào những không gian ẩn khuất bên trong. Hay nói cách khác, để đến được một điểm nhất định, chúng ta thường sẽ không thể đi bằng một đường thẳng một cách “trực tiếp” mà phải gián tiếp đi qua rất nhiều những scene (cảnh) khác nhau dần dần được bày ra trong quá trình đi đến điểm kết thúc (mà thường là không phải điểm kết thúc vì khái niệm điểm kết thúc khá mờ nhạt trong kiến trúc truyền thống Nhật Bản).
Có lẽ lối tư duy không gian chuyển cảnh này đã góp phần hình thành nên cách thức kể chuyện của người Nhật, mà manga là một ví dụ hiện đại và sống động cho tư tưởng 「奥の思想」 này.
Trở lại với những con dốc và những bậc cầu thang, trong luồng di chuyển không ngừng bị cắt xén trong đô thị đó, có một thứ duy nhất thống trị cảnh quan xung quanh, vượt ra khỏi sự thống trị của những công trình nhân tạo thể hiện quyền lực, không bị che giấu bởi bất cứ đoạn dốc hay con vực nào bởi quy mô to lớn và hùng vĩ của nó, tất cả mọi người bất kể dân đen hay vua chúa đều có quyền thưởng ngoạn nó một cách bình đẳng, biến nó trở thành nơi được tôn sùng nhất tại Nhật Bản và trở thành “trung tâm” thật sự của cả vùng Kanto, đó chính là núi Phú Sĩ.
Tokyo có khoảng 740 con dốc （坂）trong đó Fujimizaka （富士見坂） – nghĩa là những con dốc để ngắm nhìn núi Phú Sĩ có số lượng là khoảng 16, còn những địa danh có gắn liền với cái tên Fujimi như nhà ga, cửa tiệm, những ngọn đồi nhân tạo … etc thì rất khó thống kê. Những người xây dựng đô thị có một ý thức rõ ràng trong việc định hình và giữ gìn những góc view về “trung tâm” hữu hình (núi Phú Sĩ) và trung tâm có phần vô hình (hoàng cung), kết quả của việc này là sự tồn tại của rất nhiều con dốc và ngọn đồi, cả tự nhiên lẫn nhân tạo có mục đích và tên gọi để ngắm núi Phú Sĩ (Fujimi).
Với sự ra đời của tín ngưỡng thờ núi Phú Sĩ, nhiều ngọn đồi nhân tạo (Fujizuka) đã được dựng lên bên trong đô thị để những người ít có cơ hội hành hương về núi Phú Sĩ có cơ hội trải nghiệm quá trình leo núi ở một phiên bản nhỏ hơn, đồng thời cung cấp một nơi thờ phụng ngọn núi cho người dân Edo. Ngày nay những ngọn đồi nhân tạo Fujizaka như vậy vẫn còn tồn tại trong đô thị Tokyo, và thường đem lại một cảm giác khó tả cho những người đến thăm (vì một ngọn đồi nhân tạo trong quá khứ đã hoà làm một với địa hình và trở thành một thứ tự nhiên trong hiện tại).
Ngày nay với một đô thị hàng chục triệu dân với những dãy nhà san sát, sẽ thật khó để có thể nhìn thấy núi Phú Sĩ như những ngày xưa cũ, nhưng mỗi khi có dịp là ta sẽ luôn thấy nó lấp ló vào những ngày trời quang mây phía sau những tòa cao ốc. Ở thời mà còn có thể nhìn thấy nó rõ ràng từ hầu hết mọi vị trí trong thành phố, đặc biệt là ở tại những con dốc, sự tồn tại của núi Phú Sĩ giống như một người bạn luôn dõi theo ta hàng ngày vậy.
Cần phải nói thêm rằng, khu vực Nippori có tốc độ đô thị hóa tương đối chậm ở Tokyo do có nhiều di tích lịch sử nên góc nhìn về phía núi Phú Sĩ mới có thể trụ được đến năm 2014
Okay, vậy là chúng ta đã biết được rằng, Tokyo có rất nhiều những con dốc và những bậc cầu thang, tồn tại chủ yếu ở khu vực đồi cao Yamanote, được xây dựng và quy hoạch với xu hướng hướng về núi Phú Sĩ, đồng thời tận dụng sự lắt léo của địa hình để “giấu” những công trình kiến trúc ra khỏi tầm mắt trực diện theo nguyên lý 「奥の思想」.
Tuy vậy, đặt ngôi nhà lên trên quả đồi bằng phẳng là một chuyện, di chuyển từ ngôi nhà này sang ngôi nhà khác, giữa sự nhấp nhô của những quả đồi lại là một câu chuyện khác. Thành phố Tokyo với dân số hàng chục triệu người đã xây dựng cho mình một hệ thống hạ tầng giao thông tinh vi và phức tạp để thích ứng với sự thay đổi liên tục về chiều cao này.
Hiển nhiên khi đối mặt với hình thái địa hình là những con dốc và bờ vực này, người ta thường có một vài lựa chọn:
・Một là mặc kệ cái sự dốc đó mà đâm xuyên qua nó nó bằng một con đường thẳng.
・Hai là đi men theo nếu nó không quá dốc.
・Ba là kết nối mọi thứ bằng những bậc cầu thang.
Và như thế chúng ta có một cách đại khái những dạng thức giao thông đặc thù của Tokyo.
・Một là mạng lưới đường cao tốc trên cao và tàu điện đâm xuyên qua đô thị – là cấp giao thông được ưu tiên và có vận tốc cao nhất.
・Hai là những con đường “bình thường” men theo nền địa hình ở trên mặt đất – là cấp giao thông thứ cấp phân chia các ô block dành cho các phương tiện cơ giới.
・Ba là những bậc cầu thang, những con dốc có độ dốc và quy mô không phù hợp cho sự di chuyển của các phương tiện giao thông – là cấp giao thông cuối cùng kết nối nội bộ các khu dân cư trong đô thị.
Khi độ dốc vừa đủ cho con người sinh hoạt, những con đường được hình thành và những con phố được men theo, những con dốc trở thành một phần tất yếu trong đời sống đô thị ở Tokyo, khi giá một bất động sản bất kỳ tăng hay giảm phụ thuộc một phần vào việc đường đến căn hộ có phải leo dốc hay không.
Ở khía cạnh hạ tầng giao thông, một con đường bằng phẳng đương nhiên sẽ luôn là lựa chọn tốt nhất cho việc lưu thông và giảm thiểu những tai nạn đáng tiếc có thể xảy ra, với trình độ công nghệ của mình, đa số những con dốc ở Tokyo đã được làm mềm để thuận tiện cho việc lưu thông này, còn lại những con dốc có độ dốc lớn, đa phần thuộc về mạng đường nội bộ, trở thành phố đi bộ của một khu dân cư để hạn chế rủi ro về giao thông.
tương truyền là ngày xưa nơi này cây cối mọc um tùm vô cùng rậm rạp, nên tên của nó có nghĩa là “không có mặt trời” （日無）
Ta có thể thấy sự phân cấp giữa đường nội bộ khu vực và đường giao thông cơ giới trên cùng một con dốc.
Cuối cùng là những bậc cầu thang. Hiển nhiên với một địa hình như vậy, những bậc cầu thang là phương pháp cổ xưa và hữu hiệu nhất để kết nối 2 điểm có độ chênh về chiều cao. Những bậc cầu thang này làm cho concept 「奥」trở nên phong phú hơn rất nhiều, vì cảnh vật nay không chỉ còn được giấu phía sau những khúc cua ngoặt theo phương ngang, mà còn ở phía bên kia con dốc cao theo phương đứng. Những điều thú vị nằm ở 「奥」sẽ được hiện ra một cách đột ngột và bất ngờ hơn, không từ từ và chậm rãi như khi ta đang leo dốc.
—————————————————-
Lẽ dĩ nhiên, địa hình Tokyo không phải chỗ nào cũng lồi lõm như những ví dụ (có phần extreme) được nêu. Những con dốc, con vực và những bậc cầu thang là những khớp chuyển tiếp quan trọng giữa những vùng đất bằng phẳng trong quá khứ, nhưng khi đô thị đã phình to tới mức quá tải, những khớp nối này đã bị nuốt trọn và trở thành những không gian sinh hoạt thường ngày của người dân, có vai trò không khác mấy so với những con đường bằng phẳng.
Trong bối cảnh đó, các công trình hiển nhiên phải biến đổi để thích ứng với sự lên xuống và uốn lượn này. Tầng 2 trở thành tầng 1, vườn ở tầng trệt trở thành vườn trên mái, thứ kết nối 2 con đường giao thông không phải ngã tư mà lại là những bậc cầu thang etc… Nhờ vậy, những con dốc và những bậc cầu thang đã trở thành một trong những chủ đề rất quan trọng trong kiến trúc hiện đại Nhật, chúng ta sẽ xem những người dân Tokyo tạo dựng và xử lý không gian sống của họ trên nền địa hình dốc này như thế nào ở phần kế tiếp.
—– Tuan Nguyen Quang —–
Link của các bài viết trước
Phần 1: https://teocu.com/2021/04/25/mot-vong-quanh-tokyo-1/
Phần 2: https://teocu.com/2021/09/05/mot-vong-quanh-tokyo-2/
teocu.com 