Hạ tầng trên nền địa hình dốc và các công trình đặt bên trên được hình thành cùng nhau theo thời gian, các kiến trúc sư và các kỹ sư hạ tầng, hoặc là cùng nhau giải quyết một bài toán trên một quy mô rộng lớn, hoặc là xây dựng trên nền hạ tầng sẵn có được tạo ra bởi các kỹ sư trên một quy mô nhỏ. Trong phần kế tiếp, chúng ta sẽ cùng xem một vài ví dụ cách các công trình ở Tokyo được lắp ghép vào cấu trúc hạ tầng lồi lõm và phức tạp này ra sao nhé.
————————- 7. Những nếp gấp trong đô thị(2) ———————–
Đầu tiên, việc đâm xuyên bất chấp địa hình của những con đường cao tốc và các tuyến tàu điện đã sản sinh ra một không gian màu mỡ phía bên dưới các tuyến hạ tầng này, thứ mà chắc chắn một đô thị khát đất như Tokyo sẽ không thể bỏ qua. 「高架建築」hay kiến trúc cầu cạn là một từ dành riêng để chỉ những công trình kiến trúc được xây dựng ở bên dưới những công trình hạ tầng đồ sộ này.
Từ một khoảng trống phía bên dưới cây cầu, những không gian này dần được chuyển đổi thành những công năng để phục vụ hạ tầng đô thị, bắt đầu từ những công năng cơ bản như nhà kho, bến bãi, bãi đỗ xe ô tô …etc. Theo thời gian, sự mở rộng đô thị theo phương thức “điền vào chỗ trống” đã khiến cho những không gian ở xung quanh cầu cạn nhanh chóng bị lấp đầy bởi nhà dân, điều này khiến cho nhà kho và bến bãi ở bên dưới cầu cạn trở thành không gian mà người dân trong khu vực trực tiếp tương tác hàng ngày, chứ không còn giới hạn là một không gian sử dụng của các công ty sản xuất như trước.
Sự kết nối sẵn có tới mạng lưới đường giao thông, không gian thông thoáng và khả năng phòng hỏa cao, giá trí bất động sản thấp do nằm kẹp giữa 2 bên đường và bị đè bởi đường, bãi đỗ xe và ….
Nhà kho là lựa chọn khả dĩ nhất và logic cho những không gian dưới cầu cạn xét về mặt công năng
Và để đảm bảo sự an toàn và thuận tiện cho cư dân sinh sống trong khu vực, những kho hàng, bến bãi này lại được đẩy ra xa các khu dân cư và được thay thế bằng những không gian phục vụ tiện ích cho người dân trong khu vực. Đặc biệt là với làn sóng Gentrification (sang chảnh hóa đô thị) người ta sẽ chọn một phòng triển lãm tranh, một không gian công cộng, một khu phố mua sắm dưới gầm cầu, hơn là một bãi đỗ xe và những nhà kho.
Những cửa tiệm nhà kho từ thời Showa sẽ dần bị thay thế bởi những không gian “có ích” cho sự tương tác của người dân trong khu vực hơn
Phố nhậu nhẹt ở dưới cầu cạn ở ga Koenji là một trong nhiều ví dụ đầu tiên cho việc chuyển đổi công năng kho tàng bến bãi thành không gian phục vụ cộng đồng ở Tokyo
Hiện đại hơn là những khu vực được cải tạo thành một tổ hợp xuyên suốt như chuỗi cửa hàng mua sắm dưới gầm cầu Mansei tại Akihabara
Các gian hàng không có cửa được kết nối với nhau qua một vòm đá tạo thành một không gian mua sắm khá thú vị (nhưng không bày được nhiều đồ)
Ký túc xá dành cho sinh viên dưới gầm cầu tại khu vực ga Higashi Koganei – nơi tập trung campus của rất nhiều trường đại học.
Không gian nhà ăn ký túc được đặt tại ngã tư giao cắt dưới chân cầu mở 3 mặt tiền ra xung quanh
Văn phòng quản lý dân cư khu Kita dưới gầm cầu cạn tại ga Akabane
Nơi tập thuyền kayak cho trẻ con tại công viên Tatekawa dưới gầm cầu cạn của tuyến đường cao tốc số 7
Cách đó không xa là sân Futsal của thanh niên
Cá biệt hơn, tại những không gian có quy mô lớn và quá khó để có thể biến đổi thành các công năng riêng biệt như tại các nút vòng xoay để vào đường cao tốc, không gian được gom lại thành một khối công trình lớn, kết nối và đảm nhiệm những chức năng phúc lợi khác nhau trong đô thị.
Một “công trình” được xây trùm lên nút vòng xoay nâng cao độ để oto nhập làn vào đường cao tốc tại Meguro Sky Garden
Bên trên là khu vườn trên mái với đủ loại không gian từ thiền nghỉ ngơi đến đường chạy bộ
Bên dưới lại là một sân Futsal khác.
Bên ngoài công trình nhìn như một lô cốt giữa lòng đô thị, sự kết hợp giữa công trình hạ tầng và công trình dân dụng khiến cho việc thiết kế gặp nhiều khó khăn vì công trình phải đáp ứng hết những quy chuẩn của cả 2 hạng mục.
Quay trở lại với những con dốc, khi người ta không thể đâm xuyên cũng như san phẳng mọi thứ, thì sống chung với những triền dốc luôn là một sự lựa chọn tiết kiệm và logic hơn cả.
Logroad Daikanyama là một dự án được xây dựng ở giữa lưng chừng một con vực, lối vào bên trên thẳng và phẳng lặng
Các công trình được co bóp trên đường thẳng này để tạo nên những khoảng không gian chill cho mỗi công trình
Ở dưới chân đồi, cầu thang được kết nối tại một số điểm dọc tuyến đường liên kết phía bên trên
Những tuyến đường kết nối cụm công trình chặt chẽ với địa hình của nó, dù là ở quy mô và địa hình nào đi nữa, thì ý thức về việc phải kết nối với những khu vực xung quanh lúc nào cũng chiếm ưu thế trong các đồ án tái phát triển đô thị ở Tokyo
La Kagu 2014 của Kuma Kengo là một ví dụ khác về việc tận dụng địa hình để tạo kết nối trong đô thị
Các bậc thang hòa với nền địa hình dốc của khu đất đã trở thành nhân vật chính của dự án, với background là khu nhà xưởng được cải tạo lại
Công trình cung cấp những bậc thang quý giá làm chỗ nghỉ giữa một đô thị thiếu chỗ ngồi công cộng như Tokyo
Góc phối cảnh cho thấy rõ hơn ý đồ sử dụng địa hình và những bậc cầu thang để kết nối với đô thị của văn phòng Kuma Kengo
Với những công trình nhà dân đơn lẻ, câu chuyện chủ yếu chỉ là khống chế lối vào ở trên hay ở dưới con dốc, không gian ngoại thất còn lại thì đã được bảo vệ bởi địa hình, cây xanh hoặc hàng rào beton kiên cố.
Một con đường dốc bình thường như mọi con đường ở phía Tây Tokyo, các công trình được điều chỉnh để phù hợp với cao độ của con dốc dẫn đến trường hợp cửa tầng 1 và lối tầng 2 chỉ cách nhau vài bước chân
Lối vào chính ở tầng 2 và tầng 1 để dành cho Gara khiến cho vườn trong nhà – vốn dĩ là một không gian gắn liền với mặt đất trở thành một khu vườn trên mái.
Ở một trường hợp khác, con dốc nằm ở hướng vuông góc với trục đường chính, Blue box của Mayawaki Mayumi – 1971 tận dụng con dốc để làm Gara và cảnh quan cho công trình
Thay vì khoét sâu vào trong làm thay đổi điều kiện địa hình khu đất (thứ sẽ làm phát sinh quy chuẩn về phát triển đô thị – thứ mà mọi kiến trúc sư luôn muốn tránh né vì những phiền hà mà nó mang lại) công trình được treo lơ lửng phía bên trên với lối tiếp cận bằng cầu thang bên dưới.
Ngay cả khi có một khu đất bằng phẳng, các kiến trúc sư thường có xu hướng thêm thắt để tạo ra những không gian thú vị trong công trình, và thay đổi chiều cao là một trong những điều cơ bản nhất được dạy trong những đồ án đầu tiên của các sinh viên kiến trúc trong trường đại học (chí ít là trường của tác giả).
Từ việc sử dụng cầu thang như một vật trang trí bên ngoài đến biến nó trở thành không gian sinh hoạt chính, rồi đến việc tạo cho nó mang ý nghĩa biểu tượng và gần như không có mục đích sử dụng gì cụ thể …etc. Sẽ không thể kể hết những công trình lấy sự chênh cao làm cảm hứng trong thiết kế không gian tại Tokyo.
Lấy cảm hứng từ những con dốc tại khu vực Shibuya, công ty Takenaka đã quấn quanh công trình PARCO bằng những bậc cầu thang và đi kèm với nó là hệ thống không gian xanh trên không trung.
Cầu thang được sử dụng để bao quanh công trình, kết nối các level trên mặt đất, tái hiện địa hình dốc của khu vực Shibuya
Và tạo thành một “con phố thẳng đứng” quấn quanh công trình.
Với việc cầu thang thoát hiểm là một phần bắt buộc của những công trình cao trên 5 tầng, đôi khi nó được sử dụng như một thành phần cấu trúc mặt đứng như tại tòa nhà văn phòng Arakawa của Nikken sekkei 2018
Cũng giống như cách công trình nhà trọ 9h ở Asakusa được thiết kế
Ở một scale nhỏ hơn nữa, khi thang thoát hiểm không còn là một yêu cầu bắt buộc, nó trở thành một vật “trang trí” của các kiến trúc sư (dù rằng ở công trình này nó được sử dụng như một thang nội bộ) – Tokyo Apartment – Sousuke Fujimoto – 2010
Không giống như bên ngoài, cầu thang thoát hiểm không phải là nơi có nhiều đất diễn bên trong công trình vì đi kèm với nó là hằng hà sa số những quy định phòng hỏa về vật liệu, kích thước. Cùng với đó, vì là một không gian “phía sau” chẳng mấy ai sử dụng nên cầu thang thoát hiểm luôn trở thành phần khấu trừ ưa thích của người thiết kế (hạ cấp độ của vật liệu và các tiêu chuẩn để giảm giá thành, dành tiền để đắp sang những phần đằng trước quan trọng và cần có sự đẹp đẽ hơn).
Không gian bên trong thường sẽ được làm phẳng nhất có thể để tận dụng tối đa diện tích sử dụng và tiện lợi hơn cho việc di chuyển của người khuyết tật và vận chuyển đồ đạc. Chủ đầu tư sẽ không sẵn sàng đánh đổi những phần diện tích sử dụng quý giá để đổi lấy một không gian nhấp nhô mà không chắc những người chủ kế tiếp có đồng ý sử dụng không gian đó hay không, trừ trường hợp có một ý đồ tổng thể trong thiết kế công trình hoặc công trình có một người thuê (thường chính là chủ đầu tư) trong thời gian dài.
9h Suidobashi là một khách sạn con nhộng nằm gần ga Suidobashi
Không gian Lounge ở tầng 6 đã được dành làm “ruộng bậc thang” mở hướng view về phía sông Kanda
Một góc view 360 độ nhìn toàn cảnh thành phố đi kèm với nó là nắng chiếu vào mặt từ sáng đến tối.
Monkey cafe D.K.Y – Nakamura Hiroshi ở Sarugakucho lại là một công trình khác sử dụng bậc thang làm concept Tuy vậy, công trình chỉ là một sự tái tạo tương đối giả tạo, vì những bậc thang này không có nhiều sự liên hệ với hiện trạng khu đất, thay vì sử dụng sự phân tầng của các bậc cầu thang để tạo ra các không gian nghỉ ngơi như 9h, quán chỉ đơn thuần là đặt một bộ bàn ghế lên mỗi bậc chiếu nghỉ khiến cho không gian trở nên khá vụn vặt
Còn đối với không gian bên trong những căn nhà dân, sự tự do được đẩy lên mức gần như là tối đa, “miễn là chủ nhà thích”.
“Nhà tháp” Takamitsu Azuma – 1966 là một công trình kiến trúc kinh điển trong hạng mục nhà ở tí hon tại Tokyo
Với những căn phòng không có cửa, và mỗi một bậc chiếu nghỉ là một “căn phòng” – sự riêng tư gần như không tồn tại trong căn nhà này. Tuy vậy nó vẫn được đánh giá là một kiệt tác trong việc tận dụng không gian trong một đô thị chật trội như ở Tokyo.
Cực đoan đến mức hơi lố bịch, cầu thang được thiết kế như một cái tát vào mặt công trình – Stairway house – Nendo architecture 2019
Những bậc cầu thang như một tác phẩm nghệ thuật hơn là một thứ có thể sử dụng trong công trình.
Tựu chung, địa hình luôn là nguồn cảm hứng đầu tiên và quan trọng nhất đối với mọi kiến trúc sư vì nó là một trong những bài toán đầu tiên (và có tính duy nhất) cần phải giải, và Tokyo thì cung cấp vô số những bài toán thú vị đó cho những kỹ sư và kiến trúc sư.
Điều này không có nghĩa rằng ở những đô thị “phẳng” như tại Việt Nam, các kiến trúc sư không giỏi xử lý chênh cao trong công trình như các kiến trúc sư Nhật, chỉ là lúc này sự quan tâm và năng lượng của họ lại hướng đến giải quyết những thứ đặc trưng hơn trong những căn nhà ống dài ngoằng của bản địa – tỷ dụ đó có thể là thông gió và chiếu sáng của giếng trời…etc Do vậy mỗi một nền kiến trúc sẽ có sự quan tâm riêng của mình dựa trên tính chất thổ nhưỡng của từng khu vực, và điều này là một trong những lý do tiên quyết tạo nên bản sắc kiến trúc địa phương của mỗi vùng miền trên quả đất.
teocu.com 